Кам көрүүнү көрсөтүү принциптери

Төрөлгөндөн баштап жылуулукту жана камкордукту сезгендер, жөн гана жарык дүйнөгө келгени үчүн эле башынан бактылуу боло алышат. Олег Рой.

Мамилелердин ар кандай түрлөрү (улуу-кичүү, тең-тең, кичүү-улуу) бар болгону менен, жалпысынан алганда ар кандай мамилелер – бул биринчи кезекте жоопкерчилик. Биз адам үчүн жоопкерчиликти алмайынча, мамилелерге чындап кире албайбыз. Жок дегенде, бир тарап муну түшүнүшү керек. Ошондуктан «улуу-кичүү» түрүндөгү мамилелерди түшүнүү абдан маанилүү. Шримад Бхагаватамда падыша кол алдындагылар менен мамиле курган төрт негизги принцип түшүндүрүлөт: пошана, палана, принана, лалана. Бул төрт принцип палана-шакти - Кудайдын энергияларынын бири, коргоо энергиясы кантип көрүнөрүн ачып берет: эгерде мен кимдир бирөө үчүн жоопкерчилик алсам, менде аны коргоого табигый каалоо пайда болот. Бул төрт принцип ошондой эле лакшаналар, жогорудан төмөнгө карай туура мамилелердин белгилери деп аталат.

1. Биринчиси: пошана, сөзмө-сөз азыктандыруу же башкача айтканда - тарбиялоо дегенди билдирет. Башкача айтканда, адамдын өсүшүнө кам көрүү, ага күч берүү. Анткени пошана, азыктандыруу, адамдын күчтүүрөөк болуп, өсүшүн билдирет. Бул – биринчи принцип.
2. Экинчиси: палана. Бул коргоо дегенди билдирет. Адамда ички корголуу, ишенимдүүлүк сезимин жаратуу.
3. Принана кубантуу, адамды бактылуу кылуу дегенди билдирет. Принана биз кандайдыр бир белектерди беребиз, бир нерсе менен бөлүшөбүз дегенди билдириши мүмкүн.
4. Жана акыркысы: лалана – эркелетүү. Лалана шыктандыруу, эркелетүү, бала катары мамиле кылуу дегенди билдирет.

Бул жогорудан төмөнгө карай мамилелердин динамикасын түзгөн төрт негизги элемент. Алардын бардыгы мамилелерди өнүктүрүүнүн маанилүү аспектилери болуп саналат, бирок алгачкы экөө (пошана жана палана) өзгөчө көңүл бурууга татыктуу. Адамды эркелетүү жана белектерди берүү да маанилүү, бирок биринчи эки принцип жок болсо, анда акыркы эки принцип адамдын сүйүүсүн же урмат-сыйын, анын сый-урматын сатып алууга болгон биздин арзан аракеттерибиз гана болуп калат жана жалпысынан ал баалуу болбойт. Бул бизге да, ага да жардам бербейт. Ошондуктан адамды коргоо жана анын өсүшүн каалоо - эң негизги принциптер. Пошанам жана паланам ар кандай нерселерден турат. Бирок, балким, алар көрүнгөн төмөнкү негизги принциптерди бөлүп көрсөтүүгө болот. Ишеним принциби. Биз адам жакшы деген өбөлгөлөрдөн чыгабыз. Бул биз мамилелерибизди курган кандайдыр бир баштапкы өбөлгө, аксиома. Эгерде биз адамдын ниеттерине башынан эле ишенбесек, анда мамиле түзүүнүн такыр кереги жок. Адамдар кетирген ката – адамга кандайдыр бир ишеним кредитин берүүнүн ордуна, алар дароо эле, башынан эле адамды соттой башташат. Аны классификациялоо, анын социотибин аныктоо. Муну менен биз бул адам үчүн шыпты курабыз. Эгерде биз ага ишенсек, анда адам аракет кылат жана ал өсөт. Эгерде биз аны башынан эле кандайдыр бир чектелген мейкиндикке камап койсок, анда ал ошол мейкиндикте болот. Ал эми жогорудагы адамдын милдети – башка адамдын потенциалын ойготуу. Анда азыр көрсөтө элек нерсени ойготуу жана бул үчүн ишеним керек. Башка адамдын потенциалын ойготуунун жалгыз жолу – ага ишенүү: «Мен сага ишенем!». Бул жерде адамдар башка адамдан көңүлү калып, алар өздөрү аны ушундай жүрүм-турумга программалашканын түшүнбөй калышканын абдан так түшүнүү керек. Эреже катары, адам биз андан күткөндөй алып жүрөт. Албетте, бул принцип 100% учурларда иштей бербейт. Биздин ишенимибизди кыянаттык менен пайдаланган, бул ишенимде бизди алдаган, андан кандайдыр бир алсыздыкты көргөн адамдар табылат. Мындай адамдар ар дайым табылат. Бирок бул ишенбөө керек дегенди билдирбейт... Кабыл алуу принциби. Экинчи абдан маанилүү нерсе – бул адамды кабыл алуу, адамдын өзүнүн баалуулугун таануу. Бул адамдын өзүнүн баалуулугунун маанилүү куралы - аны башкалар менен салыштырбоо. Ата-энелер балдарына жакшылык каалап, көп кетирген ката – бул аларды башкалар менен салыштыра баштаганы. Жана негизинен, мектептеги кээ бир педагогдордун иши ушул негизде курулган. Ар бир адам уникалдуу жана адам мен аны башкалардан мыкты болгону үчүн же башкалардан мыкты болуп калганы үчүн эмес, аны баалай турганымды түшүнүшү керек. Мен аны өзүнчө баалайм. Мен аны башкалар менен салыштырбайм. Ал мен үчүн өзүнчө маанилүү. Жана бул бизден чыкканда, адамдын коргонууга муктаждыгы жок болот. Анткени ар кандай салыштыруу адамды бул коргонуу абалына киргизет. Бул пошанам категориясы, адамдын өзүн-өзү сыйлоосун колдоо. Адамдын өсүшү үчүн эң чоң стимул – адамга өзүн-өзү сыйлоо, кадыр-барк сезимин берүү жана аны колдоо. Адамдар башканы жазалоону өтө эле кыянаттык менен пайдаланганда, бул жаза көп учурда ал башкалардан жаман деген салыштырууга негизделген. Көп учурда бул адамдын өзүн-өзү сыйлоосун жоготушуна алып келет, ал: «мени сүйүшпөйт, мени четке кагышты» деп ойлойт. Ачыктык принциби. Жана мунун жеке учуру, же ошол эле нерсенин уландысы, кийинки элемент – бул адамга ачыктык. Башкача айтканда, биз адамдын жүрүм-турумун эмес, адамдын ниеттерин, каалоолорун, максаттарын сыйлаганыбызда. Адам акмактык кылышы мүмкүн жана биз ага акмактык кылып жатканын айтышыбыз керек, бирок ошол эле учурда биз анын жүрүм-турумуна, ал тургай туура эмес жүрүм-турумуна эмес, анын максаттарына, ниеттерине көңүл бурабыз. Эгерде биз адамга биз ал жөнүндө анын жүрүм-туруму боюнча эмес, анын ниеттери боюнча соттой турганыбызды түшүндүрсөк, анда бул адамды абдан шыктандырат. Жана ошондо бизде адамга анын жүрүм-туруму туура эмес экенин айтууга укук жана мүмкүнчүлүк пайда болот. Ал эми биз дароо эле анын жүрүм-турумун айыптасак, анда эреже катары, адам дүлөй коргонууну курат жана укпайт. Анткени биз анын жүрүм-турумун бааладык. Түшүнүү принциби. Балким, биздин карамагыбызда болгон нерселердин эң маанилүүсү – бул адамды түшүнүүгө аракет кылуу. Негизинен, эгерде биз кам көрүүнү бир сөз менен аныктагыбыз келсе, анда адамга кам көрүү, адамды түшүнүү дегенди билдирет. Үй-бүлөдө ата-энелер адамга кам көргөндөй болуп, балага оюнчуктарды сатып берген, ал эми ал – мага эч кимдин иши жок деп айткан кырдаалдарга туш болдуңуз беле. Ал таптакыр бөтөн болуп чоңоёт, анткени кам көрүүнүн кандайдыр бир тышкы формалары бар, бирок адам эмне менен жашап жатканын түшүнүүгө аракет жок, ал эми түшүнүүгө аракет жок болгондуктан, тиешелүүлүгүнө жараша, адам кам көрүүнү сезбейт, ал бул тышкы нерселердин баарын жөн гана четке кагат. Ал андан кутулуп жатышканын түшүнөт. Демек, сага дагы эмне керек? Биз сени багып жатабыз, ичирип жатабыз, билим берип жатабыз. Көп учурда дал ушундай динамика башкалар менен болгон мамилебизде калыптанат жана биз формалдуу түрдө бир нерсе беребиз. Адамды түшүнүү – бул ал баалаган нерсени баалоону үйрөнүү дегенди билдирет. Менин адамды түшүнөм деген ырастоом, эгерде мага принцибинде кызык болбосо жана ал баалаган нерсени баалабасам, таптакыр куру сөз болот. Эгерде биз бул үчүн күч-аракет жумшабасак, анда адам аны түшүнбөй жатканын сезет. Адамдар ар башка тилдерде сүйлөшөт. Жана бул жерде, албетте, адамдын көңүл буруусу же топтолушу абдан маанилүү. Адам бизге келгенде, аны чындап түшүнүүгө аракет кылуу абдан маанилүү. Бул үчүн ал эмне деп жатканына, кантип айтып жатканына көңүл буруу керек. Адам бизге келген ошол учурда ал биз үчүн эң негизги адам болуп калышы керек. Лев Толстой эң маанилүү адам азыр сиздин алдыңызда турган адам деп айткан. Жана бул мааниде жөнөкөй практикалык кеңеш төмөнкүдөй: биз адам менен жолугушканда – азыраак сүйлөп, көбүрөөк уккан жакшы. Даанышмандар биз кичүүлөр же кол алдындагылар менен жолугушканда убакыттын 70% угуп, 30% гана сүйлөө керек дешет. Кандайдыр бир мааниде адам сүйлөп жатканда аны түшүнүү – бул ага баш ийүү. Анын кандайдыр бир эмоцияларын угуу. Жана мындан коркпош керек. Бул биз өз көз карашыбызды жоготобуз дегенди билдирбейт. Биз анын чекитине турушубуз керек, баш ийишибиз керек. Биз адамды укканда, жөн эле кулак менен укпаш керек. Жүрөк менен угуу керек. Адам чындап эмнени айткысы келип жатат. Көп учурда адам бир нерсени айтат, бирок таптакыр башка нерсени айткысы келет. Айрыкча эмоционалдык абалда ал бир нерселерди айтат, ал эми биз жөн гана сөздөргө реакция жасайбыз, ал эми ал муну эмес, таптакыр башка нерсени айткысы келет, жана ал эмнени айткысы келип жатканын түшүнүү керек жана бул кыйын. Башында муну жасоо абдан кыйын, бирок жок дегенде аракет кылуу керек. Ыраазычылык принциби. Чынчыл ачык суроолор же түз айтылган шектенүүлөр үчүн адамга ыраазы болуу керек. Адам бизге кандайдыр бир таарыныч, доомат же биз жөнүндө шектенүү менен келген учурлар болгон; балким ал чакырык таштагандыр же жөн эле өзү макул болбогон кандайдыр бир нерсени чынчылдык менен айткандыр. Жана табигый реакция, эгерде адам күчтүү болбосо, эгерде адамдын ичинде чыныгы таяныч жок болсо, анда буга табигый реакция – аны кесип салуу, жазалоо. Чындыгында мындай адамды жазалоонун ордуна сыйлоо керек. Бирок көп учурда биз бул адамды шылдыңдай баштайбыз, аны тийише баштайбыз, айыптайбыз, басынтабыз. Ачык баарлашууга (ал эми биз ачык баарлашууну каалайбыз) эң чоң тоскоолдук башкаларды сындап, айыптоо тенденциябыз болуп саналат. Бул биздин ички ишенимсиздигибиздин жана алсыздыгыбыздын кандайдыр бир көрүнүшү. Жумшактык принциби. Кээде адам өзүнүн жүрөгүн ачуу үчүн, өзүнүн кандайдыр бир алсыздыктары жөнүндө айтып берүү үчүн бизге келет, жана ушул учурда биз эч качан орой же таш боор болбошубуз керек. Эгерде адам өзүнүн алсыздыгын моюнга алуу үчүн келген болсо – жумшактык көрсөтүү керек. Купуялуулук принциби. Эч качан купуялуулукту бузууга болбойт. Бул принцип мурунку принцип менен абдан тыгыз байланышта. Демилге принциби. Эгерде кимдир бирөө бизди кемсинтсе, тийсе, кандайдыр бир ооруну жаратса, демилге биздин колубузда болушы керек. Муну дароо тактоо үчүн биз демилгени өз колубузга алышыбыз керек. Мунун баары өзүнөн-өзү жарылганга чейин күтүүгө болбойт. Дагы эле ички күчтүн, эрдиктин жоктугунан биз бул учурлардын баарын кийинкиге калтырабыз жана эреже катары, натыйжада таарыныч, каршылыктар, ачуулануу топтолот жана адам муну билбейт дагы. Бизде ал жерде ок-дары топтолуп жатат, жарылуучу зат топтолуп жатат, ал эми ал эч нерсе болбогондой жүрөт. Ал эми буга ким күнөөлүү? Биз. Ал бир нерсени туура эмес кылып жатканын түшүнбөйт жана эртеби-кечпи биз бул боюнча өзүбүздү агрессивдүү алып жүрө баштайбыз, бирок өтө кеч болуп калат. Көп учурда бул катаны никедеги аялдар эркектер менен болгон мамилесинде кетиришет. Алар чыдашат, чыдашат, чыдашат, анан айтышат – ажырашуу жана кыздык фамилия. Болду. Эми эч нерсени калыбына келтирүү мүмкүн эмес. Ал жерде өтө көп нерсе топтолуп калган. Адамга анын сөздөрү, жоруктары кандай кабыл алынарын туура түшүндүрүү абдан маанилүү. Көп учурда адам муну түшүнбөйт, билбейт. Ошол эле учурда биз анын өзүн-өзү сыйлоосун да сактап калышыбыз керек. Сезгичтик принциби. Кийинки учур – кунт коюучулук, сезгичтик жана майда-чүйдө нерселерге көңүл буруу. Мамилелерде майда-чүйдө нерселер болбойт. Мамилелерде кээде эң майда нерсе эң маанилүү болуп калат. Кээде кандайдыр бир акмактык, адамдын кандайдыр бир туура эмес көзүн кысканы баарын бузат, ал эми ал көзүн кысып жатканын билбеши да мүмкүн... Үйрөнүү принциби. Адам бизден кичүү болсо дагы, андан үйрөнүүгө даяр болуу керек. Адатта адамдар бул алардын абалын түшүрөт, аларды басынтат деп коркушат. Бирок андай эмес! Мамилелерде биз көз карашыбыз акыркы болбой турганына даяр болушубуз керек. Катуулук принциби. Бул кол алдындагы адамдын каталарын көрө билүү жөндөмү. Көрүү го мейли, баарынын колунан келет, эң негизгиси - бул адамга алардан жогору көтөрүлүүгө жардам бере тургандай кылып алар жөнүндө айта билүү жөндөмү. Жылуулук жана ак көңүлдүк атмосферасында каталарды оңдоого жардам берүү керек. «Кечирим суроо» принциби. Эгерде биз башка адам менен жаңылсак же ага кандайдыр бир ооруну жаратсак, чын жүрөктөн кечирим суроо абдан маанилүү. Жана адамдар кечирим сурап жатканда кетирген бир ката – алар актанышат. Бул эки нерсе бири-бирине туура келбейт. Чын жүрөктөн кечирим суроо – бул актануусуз кечирим суроо дегенди билдирет. Убадаларды же милдеттенмелерди аткаруу принциби. Бизге убада берген жагат, биз убадаларды оңой жана марттык менен беребиз, анын ичинде адамга кам көрүү убадаларын дагы. «Мен сизге кам көрөм!». Анан биз өзүбүзгө алган кандайдыр бир милдеттенмелерди аткарбайбыз. Бул адамдардын бизге таарына башташына алып келет. Бирок биз мунун себеби өзүбүз экенин түшүнбөй калышыбыз мүмкүн... Жөнөкөйлүк принциби. Көп учурда адамдар бизди таптакыр негизсиз айыптай башташат. Жөн эле бизге асылып, бардык күнөөлөрдү бизге коюшат. Биз кетирген ката – актана баштайбыз же нааразы болобуз. Мындай кырдаалда мунун баарын жөн эле кулактын сыртынан кетириш керек. Анткени биз буга канчалык көп маани берсек, келечектеги түшүнбөстүктөрдүн үрөнүн ошончолук көп себем. Жекечелик принциби. Адам – жекечелик, жана көпчүлүктүн жыргалчылыгы үчүн эч качан бирөөнү көңүл сыртында калтырууга болбойт. Көп учурда биз көпчүлүктүн жыргалчылыгына кам көрүп, бир адам жөнүндө унутуп калабыз. Биримдик принциби. Башкалар менен болгон мамиледе бизди бириктирип турган нерсени дайыма баса белгилөө абдан маанилүү. Анткени, эреже катары, бизди алда канча маанилүү, салмактуу нерселер бириктирет, ал эми майда-чүйдө нерселер ажыратат. Жана бул адамга кам көрүүнүн күчтүү жолу. Кам көрүү - бул баарыбызды бириктирген маанилүү фундаменталдык баалуулуктарды эскертүү дегенди билдирет. Ырааттуулук принциби. Биз милдеттенме алган адамга ырааттуу болуу керек. Бул биз ал жөнүндө бизге керек болгондо гана эмес, ал бизге муктаж болгон учурларда да эстешибизди билдирет. Чынчылдык принциби. Бул принцип калган бардык принциптерди аралап өткөндөй. Адамга кам көрүү каалоосунда, ага карата өзүбүздүн реалдуу ойлорубузду жана сезимдерибизди апыртууга болбойт. Биз мунун баарын адамды пайдалануу үчүн кылбайбыз. Биз чындап эле адамды сыйлайбыз. Андан баалуулукту көрөбүз жана биз өзүбүз андан көз карандысыз эркин бойдон калууга аракет кылабыз жана бул көз карандысыздыкта ал Абсолюттук Чындыктан көз каранды экенин жана мен Абсолюттук Чындыктан көз каранды экенимди түшүнүп, ага кандайдыр бир деңгээлде өсүүгө жардам берүүгө аракет кылабыз. Аны кандайдыр бир нерселер менен алдоого аракет кылуунун кереги жок. Чынчыл болуу керек. Бул ага жана биздин мамилелерибизге болгон урмат-сыйга көңүл буруу дегенди билдирет.