Баарлашуу – бул шыктандыруу дегенди билдирет

Жөнөкөй көз үчүн ишке ашпас нерсени, Шыктанган көз менен Терең экстазда оңой эле түшүнөбүз.

Уильям Шекспир

Мамилелер туура баарлашуунун негизинде курулат. Дал ушул баарлашуу адамдын аң-сезимин, анын маданиятын жана дүйнө таанымын аныктайт. Бирок мунун баарынан тышкары, туура баарлашуу адамды шыктандырат жана анын жүрөгүнө жол ачат. Ведалардын айтымында, ар бир адамдын жүрөгүндө сүйүүнүн шаркыраган агымы агып турат. Эгерде бул агым тоскоолдуктарга же бөгөттөргө дуушар болбосо, адам илхамды жана жан дүйнөсүнүн көтөрүңкү абалын сезет. Бирок эгерде бул агым тоскоолдукка учураса, адам канааттанбастыкты сезет. Ал тургай ооруп калышы да мүмкүн. Жүрөгүбүз аркылуу агып өткөн сүйүү агымы — бул адамга эң жогорку тынчтыкты, ырахатты жана күчтү алып келген жан аябас сүйүүнүн агымы. Дарыя менен дамбаны мисал келтирсек болот. Дарыя дамбага урунганда, ал нугунан чыгып, айлананын баарын каптайт (бирок бул суулар дарыя башында алып жүргөн күчкө ээ болбой калат). Биздин жүрөгүбүздө да дал ушундай, жан аябас сүйүүнүн агымы эркин ага албай калганда, көптөгөн майда агымдарга бөлүнгөн бул суулар ар тарапка агып кетет. Акчаны ашыкча топтоо багытында аккан агымдар ач көздүккө айланат. Карама-каршы жыныстагы адам менен уруксат берилбеген мамилелерге аккан агымдар кумарланууга айланат. Ал эми жакырларга жана муктаждарга аккан агымдар — мындай агымдар боорукердикке айланат. Сүйүү агымы үчүн негизги тоскоолдук биздин өзүбүздүн «менибизди» туура эмес түшүнүүбүз болуп саналат; дал ушул нерсе биздин бардык баштапкы күчүбүз менен сүйүүнүн чыныгы объектисине умтулуубузга тоскоол болот. Ар кандай адамдар менен баарлашууда биздин жалган окшоштуруубуз таза жана гармониялуу мамилелерди ачууга жол бербей, баарын кантип талкалап жатканын көрө алабыз. Кээде бизге жан аябас мамилелер – бул жөн гана миф, китептерде гана кездешүүчү кооз жомок сыяктуу сезилет. Биз сүйүүгө жетүү мүмкүн эместигине ишене баштайбыз... Сүйүү жок болсо да, кантип сүйүү менен иш-аракет кылууну үйрөнсө болот? Бул мүмкүнбү? Ведалар мүмкүн дешет! Илхамдын жардамы менен. Жана бул акырында бизге сүйүүдө бекемделүүгө жардам бере турган нерсе. Баарлашуу кандайдыр бир таасир этүүнү билдирет. Жүрөктөрүбүздү тоскоолдуктардан жана бөгөттөрдөн бошотуп, бизди таза мамилелерге жетүүгө шыктандыра турган таасир. Эгерде баарлашуу процессинде биз эч кандай таасир жок экенин сезсек, анда биз баарлашууну токтотобуз. Биз баарлашуунун толук маанисиздигин сезебиз. Адатта биз же адамдан бир нерсе алгыбыз келет, башкача айтканда, анын таасири астында калып, өзгөргүбүз келет, же кимдир бирөөнүн биздин таасирибиз астында өзгөрүшүн каалайбыз. Кээде экөөбүз тең бири-бирибизге таасир этүүнү каалаган учурлар да болот. Мунун баары улуулар, кичүүлөр жана теңтуштар менен баарлашуунун ар кандай түрлөрү. Ошентип, баарлашуунун үч түрү бар. Биз улуулар менен баарлашканда, алардын таасири аркылуу өзгөргүбүз келет. Кичүүлөр менен баарлашканда, биз алардын жашоосундагы оң өзгөрүүлөрдү көргүбүз келет. Жана теңтуштар менен баарлашканда, биз бул баарлашуу үстүртөн болбошун жана көңүл калууга алып келбешин каалайбыз. Ким менен баарлашпайлы – негизинде ар дайым илхам жатат. Улуу вайшнав олуясы Бхактивинод Тхакур таасир этүүнүн төрт түрүн аныктайт: бхая (коркуу), аша (сыйлык), картавья-буддхи (ыраазычылык) жана рага (жан аябас сүйүү). Бул төрт түрдүү мотивация же мамилелердин төрт формасы бири-биринен абдан айырмаланат. Биринчиси – бул коркуу же мажбурлоо аркылуу таасир этүү. Акыркы аргумент, өзүнүн кандайдыр бир чектеринде абдан натыйжалуу ыкма. Латын тилинде бул «argumentum baculinum» деп аталат: «таяктын аргументи» же зомбулук менен ынандыруу. Анын кол алдындагылар, балдар менен баарлашууда колдонула турган өзүнүн орду болушу мүмкүн. Бирок биз бул ыкманы дайыма колдонсок, анда баарлашуунун бул стимулу мамилелердин ичинде коркуу этикасын жаратат. Алдамчылык, эки жүздүүлүк, чынчыл эместик жана... чагымчылдык пайда болот. Жеке адамга сыйынуу пайда болот. Жана биринчи эле мүмкүнчүлүктө адам аны эксплуатациялаган адамдан өч алууга аракет кылат. Мындай мамилелерде адам анын артынан аңдып турганда кандайдыр бир нерсени сыртынан гана аткарат. Аңдууну токтотор замат баары тескерисинен кетет. Мамилелердин сапаты өтө төмөн болот. Мамилелердин мындай формасы абдан катуу басат. Ал төмөндөгүлөрдү гана эмес, жогору жактагыларды да эзип салат. Биз А.С. Пушкиндин белгилүү сөздөрүн билебиз: «оорсуң сен, Мономахтын топусу». Акыр-аягы, мамилелердин бул системасы иштебейт. Айрыкча жакындар менен болгон мамилелерде. Анткени бул форманын негизинде наадандык жатат. Ошондуктан адамды наадандыктан чыгаруу керек болгондо аны бир аз колдонууга болот. Бул учурда анын колдонуу чөйрөсү бар, бирок анын чектелүү экенин абдан жакшы түшүнүү керек. Мамилелердин экинчи формасы – бул сыйлык аркылуу мотивациялоо. Кандайдыр бир пайданын бийлиги. Бул жерде чындыгында бул мамилелердин чөйрөсү бир караганда көрүнгөндөн алда канча кеңири экенин түшүнүү керек. Биз сөз кандайдыр бир акча жөнүндө гана болуп жатат деп ойлошубуз мүмкүн. Бирок бул жерде абдан көп ар кандай нерселер бар: мактоо, көңүл буруу, эмоционалдык колдоо жана ал тургай кам көрүү деп аталган нерсе. Мындай мамилелер ар дайым адилеттүүлүктүн кандайдыр бир түшүнүгүнө негизделген: «мен бир нерсеге татыктуу болдум – мен татыктуу болгон нерсени алышым керек!». Акыр-аягы, атаандаштык маданияты пайда болот. Бийлик үчүн күрөш. Бул мамилелер, мурунку учурдагыдай эле, өтө морт. Адамдар өздөрүнүн салымына татыктуу деп эсептеген нерсени алмайынча, алар калышат, эгерде аны алууну токтотушса, анда алар бир жакка кетип калышат. Мамилелер үстүртөн, ал эми тышкы этика кырдаалга жараша болот – адамдар кандайдыр бир пайда бар кезде кырдаалга жараша бир нерсени аткарышат... Мамилелердин үчүнчү түрү – бул урмат-сыйдын жана ыраазычылыктын таасири. Таасир өз ара урматтоонун эсебинен пайда болот. Бул биз үчүн эң негизгиси. Негизинен, чыныгы мамилелер ыраазычылыктан, милдет сезиминен башталат жана мындай мамилелер адамдардын баалуулуктары дал келгенде пайда болот. Мамилелер сакталып калат, анткени адамдардын жеке каалоолору бардыгы аракет кылган жогорку максат менен жабылат. Мамилелердин бул формасы ар дайым кандайдыр бир жогорку баалуулуктарга жана принциптерге негизделген. Өз ара урматтоонун ички этикасы пайда болот. Акыр-аягы, ишенимге жана шыктандырууга негизделген этика. Адамдар бири-биринен чыныгы илхам алышат. Жана акыркы төртүнчү формадагы мамилелер бар. Бул сүйүүгө негизделген мамилелер. Бул мамилелердин эң терең түрү. Тиешелүүлүгүнө жараша аны түшүнүү өтө кыйын. Аны сөз менен жеткирүү андан да кыйын. Ошондуктан Бхактивинод Тхакур берген раганын же мотивацияланбаган сүйүүнүн аныктамасы менен чектелели: «рага акыл-эстин объектке эч кандай интеллектуалдык негиздөөсүз, аны көргөн биринчи көз карашта эле дароо стихиялуу түрдө байлануу тенденциясы катары аныкталат». Кошумчалай турган бир гана нерсе – эч качан жан аябас сүйүүнү тууроого болбойт... Мамилелердин биринчи формасы эң алсыз, экинчи формасы бир аз күчтүүрөөк, үчүнчү формасы абдан күчтүү, ал кандайдыр бир кыйла катаал сыноолорго туруштук бере алат, ал эми дагы бир улуу вайшнав олуясы Рупа Госваминин аныктамасы боюнча төртүнчү форма – эң күчтүү жана түбөлүктүү: «үзүлүү үчүн бардык негиздер бар болгондо, бирок үзүлүү болбогондо». Көпчүлүк учурларда сөз мамилелердин үчүнчү түрү жөнүндө болуп жатканы айдан ачык. Ал жогорку максатка – мамилелердин төртүнчү формасына жетүү үчүн курал болуп саналат. Бул куралдын колдонуунун белгилүү бир формуласы бар, ал жеке мисалдан, кам көрүүдөн жана достук кеңештен турат. Жана жеке мисалдан баштоо керек. Айланадагылардын урмат-сыйынан тышкары, жеке мисалдын аркасында адамда ички ишеним жана күч пайда болот, ал кийин кам көрүүгө айланат. Ошондон кийин биз бири-бирибизге Абсолюттук Чындык менен таза, кемчиликсиз мамилелер үчүн жүрөктөрүбүздү ача турган достук кеңештерди бере алабыз.